Cà phê Catimor là một nhóm giống Arabica được hình thành từ chương trình chọn tạo giống nhằm giải quyết một vấn đề rất thực tế của ngành cà phê. Đó chính là làm thế nào để duy trì những đặc tính có giá trị của Arabica nhưng tăng khả năng chống chịu bệnh gỉ sắt và cải thiện hiệu quả sản xuất. Hãy cùng TTD Coffee tìm hiểu chi tiết hơn về Catimor trong bài viết dưới đây!
Cà phê Catimor là gì?
Cà phê Catimor là nhóm giống Arabica có nguồn gốc từ các phép lai giữa Caturra và Hibrido de Timor. Tuy nhiên, cách giải thích này vẫn chưa đủ.
Điểm đặc biệt của Catimor nằm ở mục tiêu chọn tạo giống. Bởi vốn dĩ nó không phải là một giống cà phê xuất hiện ngẫu nhiên rồi được đặt tên, mà là kết quả của quá trình lai tạo và chọn lọc để kết hợp những đặc tính có lợi từ các nguồn gen khác nhau.
Một phía là Caturra, là một dòng Arabica có cây thấp, tán gọn, năng suất tốt và phù hợp với mật độ trồng cao. Phía còn lại là Hibrido de Timor, là một dạng lai tự nhiên giữa Coffea arabica và Coffea canephora, mang theo nguồn gen có khả năng chống bệnh gỉ sắt.
Khi hai dòng này được đưa vào chương trình chọn giống, mục tiêu là tạo ra những cây Arabica có khả năng kháng bệnh tốt hơn nhưng vẫn giữ được những đặc điểm nông học phù hợp cho sản xuất.
Cà phê Catimor: Giải pháp cho vấn đề của Arabica
Nếu muốn hiểu tại sao cà phê Catimor được tạo ra, chúng ta cần quay lại với một trong những vấn đề lớn nhất của sản xuất Arabica, đó là bệnh gỉ sắt. Đây là bệnh do nấm Hemileia vastatrix gây ra. Khi nhiễm bệnh nặng, cây có thể bị rụng lá, suy giảm khả năng quang hợp, giảm năng suất và trong những trường hợp nghiêm trọng ảnh hưởng lớn đến sức khỏe lâu dài của vườn cây.
Trong lịch sử sản xuất cà phê, nhiều giống Arabica thương mại quan trọng có khả năng cảm quan tốt nhưng lại dễ bị bệnh gỉ sắt. Điều này tạo ra một bài toán rất khó cho các nhà chọn giống:
- Nếu chỉ tập trung vào chất lượng và đặc tính nông học của Arabica, cây có thể dễ mắc bệnh.
- Nếu ưu tiên khả năng kháng bệnh từ nguồn gen khác, có thể phải đánh đổi một số đặc tính thương mại mong muốn.
- Người trồng lại cần cây có năng suất đủ cao và phù hợp với phương thức canh tác thực tế.
Vì thế, mục tiêu không đơn giản là tạo ra một cây kháng bệnh. Mục tiêu nòng cốt là làm sao có thể đưa khả năng kháng bệnh vào nền Arabica có giá trị sản xuất. Đây chính là bối cảnh dẫn đến sự ra đời của nhóm Catimor.
Và thực tế, Catimor đã có thể giải quyết được vấn đề của Arabica, cụ thể là:
- Kháng bệnh gỉ sắt: Đây là mục tiêu quan trọng nhất. Nguồn gen từ Hibrido de Timor giúp đưa khả năng chống chịu bệnh gỉ sắt vào các dòng Arabica. Những nghiên cứu về bệnh gỉ sắt sau này tiếp tục xác định nhiều gen kháng bệnh liên quan đến nguồn Hibrido de Timor, trong đó có các gen SH6, SH7, SH8 và SH9.
- Cây thấp, tán gọn: Đây là đặc điểm có giá trị trong sản xuất vì cây thấp có thể được bố trí với mật độ cao hơn, đồng thời thuận tiện hơn cho chăm sóc và thu hái. Các chương trình chọn giống Catimor vì vậy không chỉ tìm kiếm khả năng kháng bệnh mà còn hướng đến cây có hình thái phù hợp với sản xuất thâm canh.
- Năng suất: Một giống có khả năng kháng bệnh nhưng cho năng suất thấp chưa chắc đã giải quyết được bài toán kinh tế của người trồng. Cho nên, các dòng Catimor về sau tiếp tục được chọn lọc theo năng suất, khả năng thích nghi và điều kiện canh tác địa phương.
Cà phê Catimor được tạo ra trong chương trình nghiên cứu giống như thế nào?
Một trong những trung tâm đóng vai trò quan trọng trong câu chuyện này là Centro de Investigação das Ferrugens do Cafeeiro (CIFC) tại Bồ Đào Nha, một trung tâm nghiên cứu chuyên về bệnh gỉ sắt trên cây cà phê. Từ khoảng cuối những năm 1950 và đầu những năm 1960, CIFC tiếp nhận các vật liệu Hibrido de Timor để nghiên cứu và sử dụng nguồn gen kháng bệnh này trong chương trình lai tạo.
Đến năm 1960, chương trình chọn giống tại CIFC tập trung vào việc chuyển khả năng kháng gỉ sắt từ Hibrido de Timor sang các giống Arabica quan trọng.
Đến năm 1967, một hướng lai tạo quan trọng được thực hiện là sử dụng Hibrido de Timor có khả năng kháng gỉ sắt lai với Caturra, một dòng Arabica có cây thấp và đặc tính phù hợp với trồng mật độ cao.
Các thế hệ con của những phép lai này sau đó được đưa sang Brazil và các trung tâm nghiên cứu khác để tiếp tục đánh giá, chọn lọc và thích nghi. Nhóm vật liệu này về sau được gọi là Catimor.
Như vậy, có thể nói cà phê Catimor là kết quả của một chương trình chọn tạo giống có mục tiêu, trong đó các nhà nghiên cứu kết hợp nguồn gen kháng bệnh từ Hibrido de Timor với đặc tính nông học của Arabica như Caturra.
XEM THÊM: Cà phê Geisha là gì? Đặc điểm, hương vị và giá thành
Cà phê Catimor có đặc điểm sinh trưởng như thế nào?
Cà phê Catimor thường có dạng cây thấp hoặc bán lùn, tán tương đối gọn và các đốt cành ngắn. Những đặc điểm này kế thừa một phần từ nền Caturra và phù hợp với mô hình trồng mật độ cao.
Trong điều kiện được chăm sóc phù hợp, một số dòng Catimor có tiềm năng năng suất cao. Tuy nhiên, khả năng khai thác năng suất phụ thuộc mạnh vào điều kiện đất, khí hậu, dinh dưỡng, nước, che bóng và phương pháp quản lý vườn.
Một điểm cần lưu ý là khả năng kháng gỉ sắt của Catimor không có nghĩa cây hoàn toàn miễn nhiễm với mọi chủng bệnh trong mọi điều kiện. Quần thể nấm bệnh có thể thay đổi và khả năng kháng của từng dòng cũng khác nhau. Một số giống có nguồn gốc Catimor từng được ghi nhận khả năng kháng giảm trước các quần thể bệnh mới.
Cà phê Catimor có hương vị như thế nào?
Các Catimor đời đầu từng bị đánh giá thấp hơn một số Arabica truyền thống về chất lượng tách, đồng thời có xu hướng hạt nhỏ và năng suất cao. Tuy nhiên, các chương trình chọn giống về sau đã tiếp tục lai ngược và chọn lọc để cải thiện chất lượng, hình thái cây và khả năng thích nghi.
Cà phê Catimor được trồng ở đâu tại Việt Nam?
Tại Việt Nam, Catimor có vai trò đáng kể trong sản xuất Arabica. Giống được đưa vào Việt Nam từ Cuba năm 1984 và tiếp tục được nhập từ Trung tâm nghiên cứu bệnh gỉ sắt tại Oeiras, Bồ Đào Nha vào năm 1990. Catimor sau đó được trồng tại một số vùng Arabica, trong đó Sơn La là vùng sản xuất trọng yếu. Dữ liệu về vườn cây đầu dòng của tỉnh ghi nhận các vật liệu Cà phê Catimor Sơn La tại nhiều địa bàn sản xuất như Chiềng Mung, Chiềng Mai, Chiềng Pha, Hua La và một số khu vực khác.
Giá cà phê Catimor tươi phụ thuộc vào những yếu tố nào?
Giá cà phê Catimor tươi thay đổi theo mùa vụ và từng vùng nguyên liệu, vì vậy không nên xem một mức giá cố định là giá chung cho toàn thị trường. Khi tìm giá cà phê Catimor tươi, người mua thường cần xem ít nhất các yếu tố sau:
- Giá thị trường Arabica tại thời điểm thu mua
- Khu vực sản xuất
- Sản lượng của vụ
- Tỷ lệ quả chín
- Phương thức thu hái
- Chi phí vận chuyển
- Khoảng cách đến điểm sơ chế
- Chất lượng nguyên liệu đầu vào
- Tỷ lệ hao hụt trong quá trình chế biến
Đặc biệt, cần phân biệt giá quả cà phê tươi với giá cà phê nhân xanh. Một mức giá quả tươi nhìn có vẻ thấp chưa chắc đồng nghĩa với nguyên liệu có giá thành thấp sau sơ chế. Buyer cần tính đến tỷ lệ chuyển đổi, hao hụt, chi phí chế biến, phân loại và chất lượng nhân thu được.
Cà phê Catimor phù hợp với những sản phẩm nào?
Cà phê Catimor có thể được sử dụng trong nhiều phân khúc tùy chất lượng từng lô.
- Rang xay thương mại
Những lô có chất lượng ổn định có thể sử dụng cho sản phẩm rang xay phục vụ F&B hoặc thị trường tiêu dùng. Ở phân khúc này, tính ổn định về nguồn cung và khả năng kiểm soát profile rang thường rất quan trọng.
- Single Origin
Nếu lô Catimor có origin rõ ràng, quy trình sơ chế tốt và profile cảm quan đủ nổi bật, có thể phát triển thành sản phẩm single origin. Tuy nhiên, cần có thông tin về vùng trồng và đặc tính cảm quan để xây dựng câu chuyện sản phẩm.
- OEM và Private Label
Với các thương hiệu cần phát triển sản phẩm riêng, Catimor có thể là một lựa chọn nguyên liệu nếu profile phù hợp với định vị sản phẩm. Ở trường hợp này, điều cần quan tâm là khả năng duy trì specification giữa các batch thay vì chỉ đánh giá một mẫu thử duy nhất.
Kết
Cà phê Catimor là một câu chuyện điển hình về cách khoa học chọn giống giải quyết một bài toán thực tế của ngành cà phê. Từ nguồn gen kháng bệnh của Hibrido de Timor, các nhà nghiên cứu đã kết hợp với Caturra và tiếp tục chọn lọc qua nhiều thế hệ để tạo ra những nhóm Arabica có khả năng kháng gỉ sắt, cây thấp và tiềm năng năng suất tốt.
Nếu bạn đang tìm nguồn cà phê Catimor cho rang xay, F&B, OEM/Private Label hoặc nhu cầu xuất khẩu, TTD Coffee có thể đồng hành từ khâu sourcing, đánh giá nguyên liệu đến xây dựng nguồn cung phù hợp với yêu cầu sản phẩm.
